یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم؛ آیا می‌توان از روی بازی کودک متوجه شد؟

آشنا می‌شوید و یاد می‌گیرید چه نشانه‌هایی نیاز به بررسی بیشتر دارند و چه زمانی بهتر است برای غربالگری یا ارزیابی تخصصی اقدام کنید.

اگر دنبال یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم هستید، احتمالا رفتاری در کودک توجه شما را جلب کرده و می‌خواهید قبل از مراجعه به متخصص، شناخت بیشتری از شرایط او داشته باشید.اولین نکته مهم این است که هیچ بازی خانگی نمی‌تواند اوتیسم را تشخیص دهد. تشخیص اوتیسم فقط با دیدن یک رفتار مثل تماس چشمی کم، جواب ندادن به اسم یا ردیف کردن اسباب‌بازی‌ها انجام نمی‌شود.

با این حال، بازی کردن با کودک فرصت خوبی است تا بعضی مهارت‌های مهم را در یک موقعیت طبیعی ببینید؛ مثلا اینکه کودک چطور با شما ارتباط می‌گیرد، اشاره را دنبال می‌کند، تقلید می‌کند، کمک می‌خواهد، چیزی را برای نشان دادن با شما به اشتراک می‌گذارد یا وارد بازی خیالی می‌شود.

بازی‌هایی که در ادامه معرفی می‌کنیم تست اوتیسم نیستند؛ بلکه فعالیت‌های ساده‌ای هستند که می‌توانند به والدین در مشاهده دقیق‌تر رفتار کودک کمک کنند.

در بازی کودک باید دنبال چه چیزهایی باشیم؟

هدف این نیست که کودک در هر بازی یک جواب «درست» بدهد. چیزی که اهمیت بیشتری دارد، الگوی کلی ارتباط و تعامل او در موقعیت‌های مختلف است.

هنگام بازی می‌توانید به این موارد توجه کنید:

• پاسخ دادن به تعامل شما
• دنبال کردن نگاه یا اشاره
• نشان دادن چیزهای جالب به دیگران
• درخواست کمک با نگاه، اشاره، صدا یا کلمه
• تقلید حرکت‌های ساده
• شرکت در بازی نوبتی
• بازی وانمودی و خیالی
• نحوه استفاده از اسباب‌بازی‌ها
• انعطاف‌پذیری در بازی
• وجود رفتارهای تکراری و محدود

مشاهده یک مورد به‌تنهایی معنای خاصی ندارد. آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که چند رفتار به‌طور مداوم و در موقعیت‌های مختلف دیده شوند.

بازی‌های ساده برای مشاهده رفتارهای ارتباطی کودک

۱. بازی نوبتی با توپ

مقابل کودک بنشینید و یک توپ را آرام به سمت او قل بدهید. بعد کمی صبر کنید تا ببینید چه واکنشی نشان می‌دهد.

آیا توپ را برمی‌گرداند؟ منتظر حرکت بعدی شما می‌ماند؟ تلاش می‌کند بازی ادامه پیدا کند؟ آیا متوجه رفت‌وبرگشت بین شما می‌شود؟

این بازی ساده برای مشاهده تعامل دوطرفه و نوبت گرفتن مناسب است.

اگر کودک توپ را برنگرداند، نباید بلافاصله نتیجه‌ای گرفت. شاید به توپ علاقه نداشته باشد، خسته باشد یا ترجیح دهد با وسیله دیگری بازی کند.

۲. بازی تقلید حرکت

یک حرکت ساده انجام دهید؛ مثلا دست بزنید، دستتان را تکان دهید، دو قطعه بازی را به هم بزنید یا حرکت ساده‌ای با صورت انجام دهید.

بعد چند ثانیه صبر کنید.

ببینید کودک تلاش می‌کند حرکت شما را تکرار کند یا نه. می‌توانید بعدا حرکت را عوض کنید و در موقعیت دیگری دوباره امتحان کنید.

تقلید یکی از رفتارهایی است که در رشد اجتماعی و ارتباطی کودک اهمیت دارد و در ارزیابی‌های تخصصی هم مورد توجه قرار می‌گیرد.

۳. بازی دنبال کردن اشاره

یک وسیله جالب را کمی دورتر قرار دهید. به آن اشاره کنید و مثلا بگویید: «ببین اونجا!»

حالا ببینید کودک فقط به دست شما نگاه می‌کند یا جهت اشاره را دنبال می‌کند و وسیله را پیدا می‌کند.

این فعالیت به مشاهده توجه مشترک کمک می‌کند؛ یعنی توانایی کودک برای هماهنگ کردن توجه خود با فرد دیگری درباره یک چیز مشترک.

دنبال کردن اشاره یکی از رفتارهایی است که در بررسی رشد ارتباط اجتماعی کودک اهمیت دارد.

۴. بازی نشان دادن یک وسیله جالب

یک وسیله جدید یا جذاب در اختیار کودک بگذارید و بدون اینکه از او چیزی بخواهید، رفتار او را ببینید.

آیا فقط خودش با وسیله بازی می‌کند یا تلاش می‌کند آن را به شما هم نشان دهد؟

ممکن است وسیله را به سمت شما بگیرد، به آن اشاره کند، به شما نگاه کند و دوباره به وسیله نگاه کند یا با صدا توجهتان را جلب کند.

این رفتار با درخواست کردن فرق دارد. کودک در اینجا لزوما چیزی از شما نمی‌خواهد؛ ممکن است فقط بخواهد تجربه جالبش را با شما شریک شود.

۵. بازی درخواست کمک

یک اسباب‌بازی موردعلاقه کودک را داخل ظرفی شفاف قرار دهید که خودش نتواند به‌راحتی بازش کند.

ظرف را به او بدهید و کمی صبر کنید.

ببینید برای دریافت کمک چه کاری انجام می‌دهد. آیا ظرف را به شما می‌دهد؟ به شما نگاه می‌کند؟ اشاره می‌کند؟ صدا درمی‌آورد؟ از کلمه استفاده می‌کند؟

در این فعالیت قرار نیست کودک حتما به روش خاصی کمک بخواهد. هدف این است که ببینید چطور فرد دیگری را وارد حل مسئله می‌کند.

۶. بازی با حباب

چند حباب درست کنید و اجازه دهید کودک آن‌ها را دنبال کند. بعد ناگهان متوقف شوید و حباب بیشتری نسازید.

حالا واکنش کودک را ببینید.

آیا فقط به حباب‌ساز نگاه می‌کند؟ به شما هم نگاه می‌کند؟ تلاش می‌کند با اشاره، نگاه، صدا یا کلمه از شما بخواهد دوباره حباب درست کنید؟

بازی با حباب می‌تواند فرصت خوبی برای مشاهده درخواست، توجه مشترک و تعامل دوطرفه باشد.

اگر کودک به حباب علاقه ندارد، از وسیله دیگری که برایش جذاب است استفاده کنید.

۷. بازی وانمودی با عروسک یا اسباب‌بازی

یک عروسک یا حیوان اسباب‌بازی بردارید و یک داستان بسیار ساده شروع کنید.

مثلا بگویید:

«عروسک گرسنه شده.»

بعد وانمود کنید به او غذا می‌دهید.

یا عروسک را بخوابانید، ماشین را به تعمیرگاه ببرید یا حیوان اسباب‌بازی را برای گردش بیرون ببرید.

ببینید کودک وارد داستان می‌شود، حرکت شما را ادامه می‌دهد یا ایده تازه‌ای اضافه می‌کند.

بازی وانمودی و تخیلی یکی دیگر از بخش‌هایی است که هنگام بررسی رشد کودک مورد توجه قرار می‌گیرد.

۸. پنهان کردن اسباب‌بازی

یک وسیله موردعلاقه کودک را جلوی خودش زیر یک پارچه یا پشت وسیله دیگری پنهان کنید.

ببینید چطور به دنبال آن می‌گردد و اگر نتواند پیدایش کند چگونه از شما کمک می‌گیرد.

این فعالیت نسبت به توجه مشترک، تقلید یا درخواست ارتباط مستقیم کمتری با غربالگری اوتیسم دارد، اما می‌تواند فرصت دیگری برای مشاهده توجه، حل مسئله و نحوه درخواست کمک باشد.

کدام بازی‌ها برای مشاهده ارتباط اجتماعی مفیدترند؟

اگر نمی‌خواهید همه فعالیت‌ها را انجام دهید، می‌توانید روی چند مورد مهم‌تر تمرکز کنید:

چه چیزی را می‌توان مشاهده کرد؟

قل دادن توپ

تعامل دوطرفه و نوبت گرفتن

تقلید حرکت

تقلید اجتماعی

دنبال کردن اشاره

توجه مشترک

نشان دادن وسیله

به اشتراک گذاشتن علاقه

درخواست کمک

ارتباط برای درخواست

بازی با حباب

درخواست و توجه مشترک

بازی وانمودی

بازی اجتماعی و تخیلی

بهتر است همه این فعالیت‌ها را پشت سر هم و شبیه آزمون انجام ندهید. آن‌ها را در زمان‌های مختلف و در قالب بازی معمولی وارد تعامل با کودک کنید.

چه رفتارهایی هنگام بازی ممکن است نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند؟

برخی رفتارها ممکن است در ارزیابی رشد مورد توجه قرار بگیرند؛ مثلا:

• پاسخ ندادن مکرر به نام
• دنبال نکردن اشاره دیگران
• کمتر نشان دادن چیزهای جالب به دیگران
• تعامل اجتماعی محدود
• تقلید کمتر از رفتار دیگران
• بازی بسیار تکراری
• تمرکز شدید روی بخش خاصی از یک اسباب‌بازی
• ناراحتی شدید از تغییر در ترتیب یا روال
• بازی تخیلی یا اجتماعی محدود
• وجود علایق بسیار محدود و تکرارشونده

وجود یکی از این رفتارها به معنی اوتیسم نیست. منابع تخصصی هم تأکید می‌کنند که این نشانه‌ها باید در قالب یک الگوی کلی از رفتارهای ارتباطی، اجتماعی و تکراری بررسی شوند.

اگر کودک اسباب‌بازی‌ها را ردیف کند یعنی اوتیسم دارد؟

نه.خیلی از کودکان گاهی ماشین‌ها، حیوانات یا قطعات بازی را مرتب می‌کنند و از این کار لذت می‌برند.

موضوع زمانی بیشتر قابل توجه می‌شود که بازی کودک تقریبا همیشه به یک شکل محدود شود، تغییر در ترتیب وسایل باعث ناراحتی شدید شود یا این رفتار همراه با تفاوت‌های دیگری در تعامل و ارتباط دیده شود.

حتی در این شرایط هم تشخیص فقط بر اساس ردیف کردن اسباب‌بازی انجام نمی‌شود.

اگر کودک فقط چرخ ماشین را بچرخاند چه؟

تمرکز مداوم روی بخش خاصی از یک وسیله، مثلا چرخ ماشین، یکی از رفتارهایی است که ممکن است هنگام بررسی الگوهای محدود و تکراری مورد توجه قرار بگیرد.

اما باز هم باید رفتار کلی کودک را دید.

اگر کودک گاهی چرخ ماشین را می‌چرخاند اما در زمان‌های دیگر از ماشین برای بازی معمول یا تخیلی استفاده می‌کند، شرایط با کودکی که تقریبا همیشه فقط یک فعالیت تکراری انجام می‌دهد متفاوت است.

اگر کودک به اسمش جواب ندهد چه؟

پاسخ ندادن مکرر به نام یکی از مواردی است که بهتر است درباره آن دقت بیشتری داشته باشید.

اما این رفتار به‌تنهایی مختص اوتیسم نیست. کودک ممکن است کاملا روی یک فعالیت تمرکز کرده باشد یا مسئله شنوایی یا عامل دیگری نیاز به بررسی داشته باشد.

اگر پاسخ ندادن به نام مداوم است و در کنار آن نگرانی‌های دیگری درباره ارتباط و تعامل وجود دارد، بهتر است موضوع را با پزشک کودک مطرح کنید.

آیا تماس چشمی کم یعنی اوتیسم؟

خیر.تماس چشمی کمتر ممکن است در بعضی کودکان اوتیستیک دیده شود، اما نمی‌توان از روی میزان نگاه کردن کودک به چشم دیگران تشخیص داد که اوتیسم دارد یا نه.

حتی راهنمای NICE تأکید می‌کند که تماس چشمی خوب هم نمی‌تواند اوتیسم را رد کند.

بنابراین بهتر است تماس چشمی را فقط بخشی از یک تصویر بزرگ‌تر از رفتار ارتباطی کودک بدانیم، نه یک تست مستقل.

دیر حرف زدن کودک یعنی اوتیسم؟

تاخیر در گفتار به‌تنهایی به معنی اوتیسم نیست.

کودکان ممکن است به دلایل مختلفی دیرتر شروع به صحبت کنند. هنگام ارزیابی اوتیسم، متخصص فقط تعداد کلمات را بررسی نمی‌کند.

نحوه استفاده از زبان برای ارتباط، اشاره کردن، تعامل اجتماعی، پاسخ به دیگران، بازی و سایر مراحل رشد هم اهمیت دارند.

اگر درباره گفتار کودک نگرانی دارید، بررسی رشد و زبان کودک دقیق‌تر از تلاش برای نتیجه‌گیری در خانه است.

از دست دادن مهارت‌های قبلی را جدی بگیرید

یکی از موارد مهم، پسرفت رشدی است.

مثلا ممکن است کودک قبلا چند کلمه استفاده می‌کرده اما دیگر آن‌ها را نگوید، یا قبلا تعامل اجتماعی بیشتری داشته و بعد این مهارت کمتر شده باشد.

در این شرایط بهتر است منتظر انجام بازی‌های خانگی بیشتر نمانید.

راهنمای NICE توصیه می‌کند پسرفت در زبان یا مهارت‌های اجتماعی، به‌خصوص در کودکان کم‌سن، جدی پیگیری شود.

چرا یک علامت برای تشخیص اوتیسم کافی نیست؟

فرض کنید کودکی اسباب‌بازی‌هایش را ردیف می‌کند.

این رفتار به‌تنهایی نمی‌گوید کودک اوتیسم دارد.

یا کودک دیگری ممکن است تماس چشمی کمی داشته باشد اما در اشاره کردن، گفت‌وگوی دوطرفه، بازی اجتماعی و ارتباط با دیگران مشکلی نداشته باشد.

به همین دلیل متخصصان به مجموعه رفتارها توجه می‌کنند.

راهنمای NICE نیز نشانه‌های احتمالی اوتیسم را مجموعه‌ای از تفاوت‌های ارتباط و تعامل اجتماعی همراه با رفتارها و علایق محدود یا تکراری می‌داند و تأکید می‌کند این موارد نباید به‌تنهایی استفاده شوند.

رفتار کودک را در چند موقعیت مختلف ببینید

یک بازی در یک روز تصویر کاملی از رشد کودک نمی‌دهد.

ممکن است کودک در خانه بسیار راحت باشد اما در مهدکودک کمتر وارد تعامل شود، یا برعکس.

به همین دلیل بهتر است رفتار را در موقعیت‌های مختلف ببینید:

• بازی با پدر و مادر
• بازی با خواهر یا برادر
• حضور کنار کودکان هم‌سن
• مهدکودک
• درخواست کمک
• فعالیت‌های روزمره
• شرایط جدید و ناآشنا

در ارزیابی تخصصی نیز اگر بین گزارش والدین و مشاهده کلینیکی تفاوت وجود داشته باشد، ممکن است اطلاعات بیشتری از محیط‌های دیگر جمع‌آوری شود.

غربالگری اوتیسم با تشخیص چه تفاوتی دارد؟

غربالگری و تشخیص یک چیز نیستند.

غربالگری مشخص می‌کند آیا احتمال وجود یک تفاوت رشدی به اندازه‌ای هست که بررسی دقیق‌تر لازم باشد یا نه.

بنابراین نتیجه مثبت غربالگری به این معنی نیست که کودک حتما اوتیسم دارد.

تشخیص نیازمند ارزیابی دقیق‌تر سابقه رشد، رفتار و مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی کودک است.

تست M-CHAT چیست؟

M-CHAT یکی از ابزارهای شناخته‌شده غربالگری اوتیسم در کودکان خردسال است.

این ابزار بر اساس پاسخ والدین به مجموعه‌ای از سوالات کار می‌کند و هدفش شناسایی کودکانی است که ممکن است به بررسی بیشتری نیاز داشته باشند.

M-CHAT تشخیص قطعی اوتیسم نیست.

اگر پرسش‌نامه‌ای را آنلاین انجام دادید و نتیجه باعث نگرانی شد، بهتر است نتیجه را با پزشک یا متخصص کودک مطرح کنید.

آیا متخصصان هم برای بررسی اوتیسم از بازی استفاده می‌کنند؟

بله، فعالیت‌های تعاملی می‌توانند بخشی از ارزیابی یا غربالگری حرفه‌ای باشند؛ اما تفاوت بزرگی با بازی خانگی دارند.

برای نمونه، ابزار STAT مجموعه‌ای از فعالیت‌های تعاملی ساختاریافته است که رفتارهایی در زمینه بازی، ارتباط و تقلید را بررسی می‌کند و برای اجرا توسط افراد آموزش‌دیده طراحی شده است.

بنابراین اینکه متخصص از بازی استفاده می‌کند به این معنی نیست که والدین می‌توانند همان کار را در خانه به‌عنوان «تست تشخیص اوتیسم» انجام دهند.

غربالگری اوتیسم در چه سنی انجام می‌شود؟

آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند همه کودکان در ۱۸ و ۲۴ ماهگی به‌طور اختصاصی از نظر اوتیسم غربالگری شوند.

البته این به معنی منتظر ماندن تا این سن‌ها نیست.اگر والدین یا پزشک در هر زمان درباره رشد، ارتباط یا رفتار کودک نگرانی داشته باشند، بررسی بیشتری می‌تواند لازم باشد.

تشخیص اوتیسم چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص اوتیسم با یک آزمایش خون، اسکن یا تست چنددقیقه‌ای انجام نمی‌شود.

ارزیابی معمولا شامل این موارد است:

• صحبت با والدین یا مراقبان
• بررسی سابقه رشد کودک
• مشاهده مستقیم تعامل و رفتار
• بررسی مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی
• توجه به رفتارهای محدود یا تکراری
• بررسی شرایط دیگری که ممکن است رفتار مشابه ایجاد کنند

بسته به شرایط کودک، ممکن است ارزیابی زبان، یادگیری، مهارت‌های روزمره یا سایر جنبه‌های رشد هم لازم باشد.

قبل از مراجعه به متخصص چه چیزهایی یادداشت کنیم؟

مثال‌های واقعی بسیار مفیدتر از جمله‌های کلی هستند.

به جای اینکه فقط بگویید «فکر می‌کنم ارتباطش کم است»، می‌توانید یادداشت کنید:

• چند وقت است کمتر به نامش پاسخ می‌دهد؟
• آیا اشاره دیگران را دنبال می‌کند؟
• آیا چیزی را برای نشان دادن به شما می‌آورد؟
• چگونه درخواست کمک می‌کند؟
• آیا حرکت‌های ساده را تقلید می‌کند؟
• با اسباب‌بازی‌ها چطور بازی می‌کند؟
• آیا یک رفتار تکراری بارها دیده می‌شود؟
• در کنار کودکان دیگر چطور رفتار می‌کند؟
• آیا مهارتی را که قبلا داشته از دست داده است؟

این اطلاعات می‌توانند گفت‌وگوی شما با پزشک یا متخصص را دقیق‌تر کنند.

چه زمانی بهتر است برای ارزیابی اقدام کنیم؟

اگر یک رفتار فقط گاهی دیده می‌شود، بهتر است کودک را در موقعیت‌های دیگر هم مشاهده کنید.

اما اگر چند نگرانی به‌طور هم‌زمان وجود دارد، رفتارها در طول زمان تکرار می‌شوند یا کودک مهارتی را از دست داده است، بهتر است پیگیری را به تعویق نیندازید.

هدف از ارزیابی زودهنگام این نیست که سریع به کودک برچسب زده شود. هدف این است که اگر کودک در بخشی از رشد به حمایت نیاز دارد، این نیاز زودتر شناخته شود.

منبع تخصصی این مطلب

برای بررسی علمی‌تر موضوع می‌توانید به راهنمای تخصصی NICE درباره شناسایی، ارجاع و تشخیص اوتیسم در کودکان و نوجوانان مراجعه کنید.

این راهنما تأکید می‌کند که نشانه‌هایی مثل تفاوت در پاسخ به دیگران، تقلید، توجه مشترک، بازی اجتماعی و رفتارهای تکراری باید در کنار یکدیگر بررسی شوند و هیچ نشانه‌ای به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128)

می‌توانید در کنار آن از منابع CDC درباره تشخیص و غربالگری اوتیسم و American Academy of Pediatrics (AAP) درباره غربالگری در ۱۸ و ۲۴ ماهگی نیز استفاده کنید.

جمع‌بندی؛ آیا یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم وجود دارد؟

هیچ بازی ساده‌ای وجود ندارد که بتوان با آن در خانه اوتیسم را تشخیص داد.اما بازی یا اسباب بازی های فکری می‌تواند به شما کمک کند رفتارهای ارتباطی کودک را طبیعی‌تر ببینید.بازی نوبتی با توپ، تقلید حرکت، دنبال کردن اشاره، نشان دادن وسیله، درخواست کمک، بازی با حباب و بازی وانمودی از فعالیت‌هایی هستند که فرصت مشاهده مهارت‌هایی مثل تعامل دوطرفه، توجه مشترک، تقلید و ارتباط را فراهم می‌کنند.

نکته اصلی این است که نتیجه هیچ‌کدام از این بازی‌ها نباید به «اوتیسم دارد» یا «اوتیسم ندارد» تبدیل شود.

اگر چند رفتار نگران‌کننده به‌طور مداوم و در موقعیت‌های مختلف دیده می‌شوند، یا کودک مهارتی را که قبلا داشته از دست داده است، مسیر درست غربالگری و ارزیابی تخصصی است.