تأثیر بازیهای فکری بر نوشتار کودکان دارای اختلال یادگیری
تاثیر بازیهای فکری بر نوشتار کودکان دارای اختلال یادگیری
اختلال یادگیری کودکان میتواند روی مهارتهایی مثل خواندن، نوشتن، املا، تمرکز و حتی بیان افکار تاثیر بگذارد. بعضی از کودکان مفهوم درس را خوب متوجه میشوند، اما وقتی قرار است چیزی را بنویسند، در نوشتن حروف، ترتیب کلمات، جملهسازی یا انتقال فکر به کاغذ دچار مشکل میشوند.
در چنین شرایطی، بازیهای فکری برای کودکان میتوانند بهعنوان یک ابزار کمکی مفید باشند. این بازیها بهتنهایی درمان اختلال یادگیری نیستند، اما اگر درست انتخاب شوند، میتوانند بعضی مهارتهای پایه مثل توجه، حافظه، ترتیبدهی، هماهنگی چشم و دست و مهارتهای زبانی را تقویت کنند.
نکته مهم این است که بازی باید متناسب با مشکل واقعی کودک انتخاب شود. یک کودک ممکن است در املا مشکل داشته باشد، کودک دیگری در دستخط و کودک دیگر در جملهسازی. پس نمیتوان برای همه کودکان یک بازی یا روش ثابت در نظر گرفت.
اختلال یادگیری کودکان چه تاثیری روی نوشتن دارد؟
مشکل نوشتن همیشه به معنی بدخطی نیست. بعضی کودکان شکل حروف را اشتباه مینویسند، برخی حروف را جا میاندازند و بعضی دیگر هنگام نوشتن جمله نمیتوانند افکارشان را منظم کنند.
کندنویسی، غلطهای املایی مکرر، تکرار یا حذف کلمات، فاصلهگذاری نامناسب، خستگی هنگام نوشتن و ناتمام ماندن جملهها از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است در برخی کودکان دیده شوند.
البته وجود یکی از این نشانهها بهتنهایی به معنی وجود اختلال یادگیری نیست. سن کودک، نوع آموزش، میزان تمرین و شرایط فردی او هم باید در نظر گرفته شود. اگر مشکل به شکل مداوم ادامه دارد، بهتر است علت آن دقیقتر بررسی شود.
تفاوت مشکل دستخط با مشکل بیان نوشتاری
یکی از اشتباهات رایج این است که همه مشکلات نوشتن را به بدخطی نسبت بدهیم. در حالی که نوشتن چند بخش مختلف دارد و مشکل هر کودک ممکن است در بخش متفاوتی باشد.
بعضی کودکان در کنترل مداد، اندازه حروف یا رعایت خط مشکل دارند. بعضی دیگر در نوشتن صحیح کلمات و املا دچار مشکل هستند.
گروهی هم ممکن است بتوانند یک موضوع را خوب توضیح دهند، اما وقتی قرار است آن را بنویسند، نمیدانند جمله را از کجا شروع کنند یا چگونه مطالب را مرتب کنار هم قرار دهند.
شناخت همین تفاوتها باعث میشود تمرین و بازی مناسبتری برای کودک انتخاب شود.
بازیهای فکری برای کودکان چطور به نوشتن کمک میکنند؟
نوشتن فقط حرکت دادن مداد نیست. کودک هنگام نوشتن باید همزمان روی چند موضوع تمرکز کند. باید شکل حروف را به خاطر بیاورد، ترتیب کلمات را حفظ کند، روی جمله تمرکز داشته باشد و بداند چه چیزی را میخواهد بنویسد.
بازیهای فکری برای کودکان میتوانند بعضی از این مهارتها را تمرین دهند. بازیهای مربوط به حافظه، توجه، توالی، تشخیص الگو، کلمهسازی و داستانپردازی میتوانند در کنار تمرین نوشتن مفید باشند.
با این حال، بهتر شدن کودک در یک بازی لزوما به این معنی نیست که نوشتن او هم بهتر شده است. برای اینکه بازی واقعا کاربردی باشد، بهتر است بعد از آن یک تمرین نوشتاری مرتبط هم انجام شود.
نقش حافظه فعال در نوشتن کودکان
حافظه فعال به کودک کمک میکند اطلاعاتی را که همین الان به آنها نیاز دارد در ذهن نگه دارد. مثلا هنگام نوشتن یک کلمه باید ترتیب حروف را به خاطر بسپارد یا هنگام جملهنویسی، ابتدای جمله را فراموش نکند.
اگر این مهارت ضعیف باشد، ممکن است کودک حروف را جا بیندازد، کلمه را ناقص بنویسد یا در میانه جمله مسیر فکرش را گم کند.
بازیهایی که در آنها کودک باید چند تصویر، حرف یا مرحله را به ترتیب به خاطر بسپارد، میتوانند برای تمرین این مهارت مناسب باشند.
بعد از بازی میتوان از کودک خواست همان کلمه یا ترتیب را روی کاغذ بنویسد تا تمرین ذهنی به نوشتن واقعی وصل شود.
تاثیر بازیهای تمرکز و توجه روی نوشتن
ضعف توجه میتواند باعث شود کودک هنگام نوشتن حروف یا کلمات را جا بیندازد، بعضی کلمات را دوباره بنویسد یا بخشی از جمله را فراموش کند.
بازیهایی مثل پیدا کردن تفاوت تصاویر، دنبال کردن مسیر، کامل کردن الگو و پیدا کردن یک علامت خاص در میان چند علامت، میتوانند دقت و توجه دیداری را تمرین دهند.
این بازیها را نباید درمان مستقیم مشکل نوشتن دانست. بهتر است آنها را به یک تمرین نوشتاری کوتاه وصل کرد.
مثلا کودک بعد از پیدا کردن چند وسیله در یک تصویر، نام آنها را بنویسد یا با یکی از آنها جمله بسازد.
بازیهای حافظهای و تقویت املا
بعضی کودکان کلمه را درست میخوانند اما هنگام نوشتن، ترتیب حروف را فراموش میکنند. در این شرایط بازیهای حافظهای میتوانند کمککننده باشند.
کارتهای کلمه، جور کردن تصویر و واژه، پیدا کردن کارتهای مشابه و بازیهای یادآوری از جمله فعالیتهایی هستند که میتوان از آنها استفاده کرد.
بهتر است کلماتی وارد بازی شوند که کودک واقعا در نوشتن آنها مشکل دارد. مثلا اگر کودک یک کلمه را چند بار اشتباه نوشته، همان واژه میتواند در بازی استفاده شود.
بعد از پایان بازی، کودک باید کلمه را بدون دیدن کارت بنویسد. این مرحله مشخص میکند که تمرین تا چه حد به نوشتن واقعی منتقل شده است.
بازیهای ترتیب و توالی برای جملهسازی
جملهنویسی به ترتیب نیاز دارد. کودک باید بداند کدام کلمه اول بیاید، جمله چطور ادامه پیدا کند و اتفاقها به چه ترتیبی نوشته شوند.
یکی از تمرینهای ساده، استفاده از چند کارت تصویری است. از کودک بخواهید تصاویر را به ترتیب اتفاقها بچیند، بعد داستان را تعریف کند و در آخر همان داستان را در چند جمله کوتاه بنویسد.
این تمرین برای کودکانی که در سازماندهی افکار یا جملهسازی مشکل دارند، بسیار کاربردی است.
بازیهای کلمهای برای تقویت نوشتار
بازیهای کلمهای ارتباط مستقیمتری با نوشتن دارند. ساخت کلمه با کارت حروف، کامل کردن کلمه ناقص، پیدا کردن کلمه مرتبط با تصویر و جملهسازی با چند واژه نمونههایی از این بازیها هستند.
برای مثال، کودک ابتدا با کارتها یک کلمه میسازد. بعد کارتها کنار گذاشته میشوند و کودک همان کلمه را از حافظه مینویسد.
در مرحله بعد میتوان از او خواست با همان کلمه یک جمله بسازد. این روش باعث میشود بازی فقط سرگرمی نباشد و مستقیم به نوشتن مرتبط شود.
داستانسازی برای کودکانی که در نوشتن متن مشکل دارند
بعضی کودکان واژههای زیادی میدانند اما نمیتوانند آنها را به شکل یک متن منظم کنار هم قرار دهند. داستانسازی برای این گروه میتواند تمرین مفیدی باشد.
چند تصویر در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید ابتدا داستان را شفاهی تعریف کند. بعد از او بخواهید داستان را در سه بخش بنویسد: شروع، اتفاق اصلی و پایان.
اگر نوشتن سه بخش برایش دشوار است، میتواند ابتدا برای هر بخش فقط یک جمله کوتاه بنویسد.
هدف این تمرین این است که کودک یاد بگیرد قبل از نوشتن، افکارش را مرتب کند.
پازل و جورچین چه کمکی به کودک میکنند؟
پازل و جورچین بهطور مستقیم املا یا جملهنویسی را آموزش نمیدهند، اما بعضی مهارتهای پایه را درگیر میکنند.
این بازیها میتوانند توجه دیداری، تشخیص شکل، حل مسئله و هماهنگی چشم و دست را تمرین دهند.
برای کودکی که در تشخیص شکل حروف یا جهت آنها مشکل دارد، پازل میتواند یک فعالیت مکمل باشد.
اما اگر هدف اصلی تقویت نوشتن است، پازل باید در کنار تمرینهای مربوط به حروف، کلمات و جملهها استفاده شود.
هماهنگی چشم و دست چه نقشی در نوشتن دارد؟
نوشتن دستی به هماهنگی بین چشم و حرکت دست نیاز دارد. بعضی کودکان در کنترل مداد، اندازه حروف یا رعایت خط مشکل دارند و زود خسته میشوند.
فعالیتهایی مثل مهرهچینی، خمیر بازی، بازی چشم عقاب ،بازی سرآشپز ،وصل کردن نقاط، ساخت الگو و دنبال کردن مسیر میتوانند مهارتهای حرکتی ظریف را تمرین دهند.
بعد از این فعالیتها بهتر است تمرین نوشتن کوتاه باشد. مثلا کودک فقط چند حرف یا کلمه مشخص را بنویسد.
بر اساس مشکل کودک چه بازیای انتخاب کنیم؟
انتخاب بازی باید از روی مشکل واقعی کودک انجام شود.
| مشکل کودک | بازی یا فعالیت مناسب | تمرین بعد از بازی |
|---|---|---|
| جا انداختن حروف | بازی حافظه و توالی | نوشتن کلمه از حافظه |
| مشکل در تشخیص شکل حروف | بازی دیداری و ساخت حروف | نوشتن همان حرف |
| ضعف در املا | کارت کلمه و بازی حروف | نوشتن کلمه بدون نگاه |
| مشکل در جملهسازی | کارتهای داستان | نوشتن ۲ تا ۳ جمله |
| بیدقتی در نوشتن | پیدا کردن تفاوت و الگو | پیدا کردن خطا در جمله |
| مشکل در ترتیب افکار | مرتب کردن تصاویر | نوشتن شروع، میانه و پایان |
| ضعف حرکات ظریف | مهره، خمیر و مسیر | تمرین کوتاه دستخط |
| ضعف واژگان | دستهبندی و کلمهسازی | جملهسازی با واژه جدید |
این جدول برای تشخیص اختلال نیست. فقط کمک میکند تمرین مناسبتری برای مشکل مشخص کودک انتخاب شود.
یک نمونه ساده و کاربردی برای والدین
فرض کنید کودک هنگام نوشتن بعضی حروف را جا میاندازد.
میتوانید سه یا چهار کارت حروف را برای چند ثانیه به او نشان دهید. بعد کارتها را بردارید و از او بخواهید همان ترتیب را بازسازی کند.
در مرحله بعد با همان حروف یک کلمه بسازید. سپس کارتها را کنار بگذارید و از کودک بخواهید کلمه را از حافظه بنویسد.
اگر بعد از مدتی در بازی بهتر شد، اما در نوشتههای واقعی هنوز همان اشتباه را داشت، باید نوع تمرین یا علت مشکل دوباره بررسی شود.
آیا بازیهای فکری باعث حل اختلالات یادگیری میشوند؟
عبارت حل اختلالات یادگیری زیاد جستوجو میشود، اما از نظر تخصصی باید با احتیاط درباره آن صحبت کرد.
اختلال یادگیری معمولا با یک بازی یا یک روش ساده از بین نمیرود. هدف اصلی این است که مشکل کودک دقیق شناخته شود و مهارتهایی که ضعیفتر هستند با آموزش و تمرین مناسب تقویت شوند.
به همین دلیل، بازی فکری بهتر است یک ابزار مکمل باشد، نه جایگزین آموزش تخصصی یا ارزیابی حرفهای.
چطور بازی را به نوشتن واقعی وصل کنیم؟
برای اینکه بازی واقعا به نوشتن کمک کند، باید بعد از آن یک فعالیت کوتاه نوشتاری انجام شود.
اگر کودک داستان ساخته، چند جمله درباره آن بنویسد.
اگر کلمه ساخته، همان کلمه را بدون کارت روی کاغذ بنویسد.
اگر بازی پیدا کردن تفاوت انجام داده، درباره یکی از تصاویر یک جمله بنویسد.
اگر تصاویر را مرتب کرده، اتفاقها را با کلماتی مثل «اول»، «بعد» و «در پایان» توضیح دهد.
این مرحله ساده باعث میشود بازی به مهارت واقعی نوشتن وصل شود.
بازیهای دیجیتال و نقش کیبورد در یادگیری کودکان
بعضی کودکان هنگام تایپ کردن راحتتر از نوشتن دستی افکارشان را بیان میکنند. این موضوع بهخصوص برای کودکانی که در کنترل مداد یا سرعت نوشتن مشکل دارند، میتواند مفید باشد.
کیبورد را بهتر است یک ابزار حمایتی در نظر بگیریم، نه یک روش درمانی.
اگر کودک بتواند با کیبورد یک جمله کامل بنویسد اما هنگام نوشتن دستی نتواند همان جمله را تمام کند، این تفاوت میتواند اطلاعات مهمی درباره نوع مشکل او بدهد.
استفاده از کیبورد به این معنی نیست که نوشتن با دست باید کنار گذاشته شود. در بسیاری از موارد میتوان هر دو روش را در کنار هم استفاده کرد.
مثلا کودک ابتدا جمله را تایپ کند و بعد همان جمله را روی کاغذ بنویسد.
بازی دیجیتال مناسب چه ویژگیهایی دارد؟
هر بازی دیجیتالی برای کودک دارای اختلال یادگیری مفید نیست.
بازی بهتر است یک هدف مشخص داشته باشد؛ مثلا تمرین حروف، ساخت کلمه، حافظه، ترتیب یا جملهسازی.
اگر کودک فقط درگیر سرعت، امتیاز و لمس صفحه باشد، ممکن است ارتباط چندانی با مهارت نوشتن ایجاد نشود.
بهتر است بعد از بازی دیجیتال هم یک تمرین کوتاه روی کاغذ انجام شود.
نقش والدین در استفاده از بازیهای فکری
والدین بهتر است بازی را به یک تکلیف سخت تبدیل نکنند. فعالیت کوتاه و منظم معمولا بهتر از تمرین طولانی و خستهکننده است.
هر جلسه بهتر است فقط یک هدف مشخص داشته باشد. مثلا امروز روی املا کار شود و روز دیگر روی جملهسازی.
تشویق کودک هم بهتر است بر تلاش و پیشرفت او متمرکز باشد، نه مقایسه با دیگران.
نقش معلم در تقویت نوشتار کودک
معلم میتواند بازیهای کوتاه را قبل از تمرین نوشتن یا در میان فعالیتهای کلاس استفاده کند.
ساخت کلمه با کارت حروف، مرتب کردن کلمات یک جمله، پیدا کردن اشتباههای یک متن کوتاه و داستانسازی گروهی نمونههای ساده و کاربردی هستند.
مهم این است که هدف هر بازی مشخص باشد و بعد از آن عملکرد کودک در نوشتن بررسی شود.
سطح سختی بازی چقدر باشد؟
بازی نباید آنقدر ساده باشد که کودک هیچ مهارت تازهای تمرین نکند. از طرفی نباید آنقدر سخت باشد که کودک مدام شکست بخورد و خسته شود.
بهتر است بازی کمی بالاتر از توان فعلی کودک باشد؛ یعنی کودک برای انجام آن تلاش کند اما همچنان بتواند با کمک محدود موفق شود.
با پیشرفت کودک، میتوان بهتدریج بازی را سختتر کرد.
مدت استفاده از بازیهای فکری چقدر باشد؟
زمان مناسب برای همه کودکان یکسان نیست. سن کودک، میزان تمرکز، خستگی و نوع فعالیت اهمیت دارد.
برای بسیاری از کودکان، تمرین کوتاه و منظم بهتر از جلسههای طولانی است.
وقتی کودک خسته، بیحوصله یا بیتمرکز شد، ادامه دادن تمرین معمولا نتیجه خوبی ندارد.
از کجا بفهمیم بازی واقعا موثر بوده است؟
معیار اصلی، بهتر شدن خود نوشتن کودک است.
ممکن است کودک در بازی حافظه پیشرفت زیادی کند، اما هنوز در نوشتههایش همان حروف را جا بیندازد. در این حالت نمیتوان فقط بر اساس نتیجه بازی گفت مشکل نوشتن بهتر شده است.
بهتر است نمونههای نوشته کودک را نگه دارید و در طول زمان مواردی مثل غلطهای املایی، حروف جاافتاده، کامل بودن جملهها، سرعت نوشتن و میزان کمک موردنیاز را مقایسه کنید.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر مشکل نوشتن به شکل مداوم ادامه دارد و با تمرینهای معمول بهتر نمیشود، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا میکند.
اگر کودک بسیار کند مینویسد، از نوشتن فرار میکند، اشتباههای شدید و تکراری دارد یا با وجود آموزش مناسب هنوز پیشرفت کمی دارد، بهتر است علت مشکل دقیقتر بررسی شود.
همچنین اگر کودک بتواند یک موضوع را شفاهی خوب توضیح دهد اما هنگام نوشتن نتواند همان مطالب را بیان کند، این تفاوت ارزش بررسی دارد.
هدف از ارزیابی این است که مشخص شود مشکل بیشتر به دستخط، املا، حافظه، توجه، زبان یا بیان نوشتاری مربوط است.
اشتباهات رایج در استفاده از بازیهای فکری
یکی از اشتباهات رایج این است که هر بازی فکری را برای هر نوع اختلال یادگیری کودکان مناسب بدانیم.
اشتباه دیگر این است که بهتر شدن کودک در بازی را با بهتر شدن مشکل یادگیری یکی بدانیم.
انتظار نتیجه سریع، فشار زیاد، طولانی کردن تمرین، رقابت بیش از حد و انتخاب بازی بسیار سخت میتواند باعث کاهش انگیزه کودک شود.
بازی هم نباید جای آموزش مستقیم املا، دستخط، جملهسازی یا ارزیابی تخصصی را بگیرد.
والدین از کجا شروع کنند؟
اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، این مسیر ساده میتواند کمککننده باشد:
-
مشکل کودک را دقیق مشخص کنید؛ مثلا به جای «در نوشتن ضعیف است» بگویید «حروف را جا میاندازد» یا «جملهها را کامل نمیکند».
-
چند نمونه نوشته کودک را نگه دارید تا بتوانید تغییرات را مقایسه کنید.
-
در هر مرحله فقط یک مهارت را هدف بگیرید.
-
بازی مرتبط با همان مهارت را انتخاب کنید.
-
بعد از بازی یک تمرین نوشتاری کوتاه انجام دهید.
-
نتیجه را در نوشته واقعی کودک بررسی کنید.
-
اگر مشکل ادامه داشت، ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازید.
جمعبندی
بازیهای فکری برای کودکان میتوانند مهارتهایی مثل توجه، حافظه، ترتیبدهی، هماهنگی چشم و دست، واژگان و سازماندهی افکار را تمرین دهند. این مهارتها در نوشتن هم نقش دارند، اما بهتر شدن آنها همیشه بهصورت خودکار باعث بهتر شدن نوشتار نمیشود.در این زمنیه هم مجموعه فکرآوران تلاش کرده تا بازی های روانشناختی کمک به تقویت مهارت های ذکرشده کند.
در اختلال یادگیری کودکان مهمترین کار این است که ابتدا مشخص شود مشکل اصلی کودک دقیقا در کدام بخش است. کودکی که در املا مشکل دارد به تمرین متفاوتی نسبت به کودکی نیاز دارد که در دستخط، حافظه یا جملهسازی دچار ضعف است.
برای کمک به حل اختلالات یادگیری بهتر است بازی را یک ابزار مکمل بدانیم. بازی زمانی مفیدتر است که هدف مشخصی داشته باشد، متناسب با نیاز کودک انتخاب شود، به تمرین واقعی نوشتن وصل شود و نتیجه آن در نوشته کودک بررسی شود.
استفاده از کارتهای آموزشی، بازیهای حافظه، داستانسازی، فعالیتهای حرکتی، بازیهای کلمهای و حتی کیبورد میتواند بخشی از برنامه حمایتی کودک باشد. هدف نهایی این نیست که کودک در بازیها بهتر شود؛ هدف این است که بتواند با دقت بیشتر، فشار کمتر و استقلال بالاتر افکارش را بنویسد.
